Wołosate to niewielka osada w sercu Bieszczadzkiego Parku Narodowego. W niczym nie przypomina dawnej tętniącej życiem karpackiej wsi. Fragment jej historii możemy poznać dzięki niedawno wydanej książce "Materiały do analizy antropogenicznych i ekonomicznych przemian we wsi Wołosate w latach 1788 – 1880".

Ostatnie lata przyniosły  prawdziwą lawinę wydawnictw dotyczących Bieszczad. W większości są to jednak pozycje o charakterze komercyjnym, niewiele wnoszące do tematyki poznawczej regionu. Książek i opracowań naukowych, poszerzających naszą wiedzę jest już znacznie mniej i z reguły ukazują się w małym nakładzie, co jest z pewnością mankamentem dla miłośników tego zakątka Karpat.

Warto więc odnotować nowe opracowanie dotyczące wsi Wołosate. Niedawno ukazały się „Materiały do analizy antropogenicznych i ekonomicznych przemian we wsi Wołosate w latach 1788 – 1880”. Autorem publikacji jest Maciej Augustyn, historyk mający na swoim koncie kilkadziesiąt artykułów i opracowań o tematyce regionalnej.

Wykorzystanie w badaniach wyłącznie materiałów źródłowych z XVIII i XIX w. oraz wprowadzenie ich do systemu GIS pozwalającego na łączenie różnorodnych danych z dokładnymi współczesnymi mapami, zdjęciami lotniczymi i satelitarnymi pozwoliło na odtworzenie struktury użytkowania gruntów w Wołosatem poszczególnych gospodarstw z dokładnością do 1 m. Dzięki temu znamy nazwiska wszystkich wołosackich kmieci, numery domów, wielkości ich gruntów a nawet co i gdzie sadzili przez blisko sto lat. Poznajemy lokalizację, ogrodów, ról, łąk, pastwisk na terenach dziś porośniętych lasem i często całkowicie niedostępnych dla przeciętnego turysty. Trudno sobie obecnie wyobrazić, że te na półdzikie dziś obszary zamieszkiwała społeczność, która wykorzystywała do celów gospodarczych niemal każdy metr ziemi. Porośnięte wysokimi trawami w większości niedostępne teraz połoniny były wówczas olbrzymim gromadzkim pastwiskiem, na którym wypasano setki sztuk bydła i prowadzono sianokosy. Znacznie mniejsza była powierzchnia lasów a większa połonin.

Dokonana przez autora dogłębna analiza zachowanych dokumentów pozwoliła na próbę odtworzenia pierwotnej formy organizacyjnej wsi jakim były tzw. „okruhy” (kręgi). Ten mało przebadany przez historyków problem pozwala z dużym prawdopodobieństwem cofnąć się do początków istnienia wsi, a więc w przypadku Wołosatego do poł. XVI wieku. Opisany system gospodarowania tej odizolowanej od cywilizacji wsi przetrwał do końca jej istnienia. 16 czerwca 1946 r. mieszkańcy Wołosatego wobec groźby przymusowego wysiedlenia podjęli desperacką decyzję i opuścili swoją od wieków zamieszkałą dolinę i przeszli na Zakarpacie.

Maciej Augustyn, Materiały do analizy antropogenicznych i ekonomicznych przemian we wsi Wołosate w latach 1788 – 1880. Polska Akademia Nauk, Ustrzyki Dolne 2009. (Załącznik DVD – Wykaz właścicieli gruntów wsi Wołosate, Mapy)